Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages

 

 

 

 

 

 

 

 

Bravo

28 Aralık 2019

      Aferin sözüyle bire bir örtüşmese bile, bu sözün yerine ya da yanına bravo da eklenmiştir. 1876 yılında “Lehce-i Osmanî” adlı sözlüğünü yayımlayan Ahmet Vefik Paşa, adı geçen sözlükte bravo maddesinde şu açıklamayı yapmaktadır: “bravo. İt. Aferin. Şâbaş. Bravo çağırmak şabaş etmek. Türkî-i kadîmde hurra ki Tatar’a ve Sakalib’e ve ondan Rusa ve Avrupaya geçmiştir. İngiliz hurrası malumdur” (Ahmet Vefik Paşa, “Lehce-i Osmanî”, haz. Recep Toparlı, TDK Yay., Ankara 2000, s.66).  Ahmet Vefik Paşa’nın sözünü ettiği şabaş, tıpkı aferin gibi Farsça kökenlidir ve ‘takdir etme’, ‘beğenme’ ve ‘aferin’ karşılığındadır. Osmanlı-Rus ve diğer Slav halklarla gerilimin hat safhada olduğu bir dönemde Rusça ve diğer Slav halklarınca telaffuz edilen pravo sözü İtalyancaya kökenli gösterilmektedir. Oysa, İtalyancada bugünkü kullanımıyla örtüşecek karşılıklar bulunmamaktadır. Birçok dil bilen (16 dil bildiği iddia ediliyor), devletin sadrazamlık, maarif nazırlığı, hariciyecilik ve valilik görevlerini ifa eden bu ‘zat-ı muhterem’in engin birikiminden dolayı, kendisinden sonraki sözlük yazarlarınca da tartışmasız başvurulan bir kaynak olmuştur “Lehce-i Osmanî” sözlüğü.

     Anadolu coğrafyasında daha sonraki sözlükçüler, bravo sözünü Ahmet Vefik Paşa’nın aktardığı gibi aynen tekrar etmişlerdir. İtalyancada bravo sözüne yol açtığı söylenen sözlerden hiçbirinin bu dilde bravo ile eşdeğer olmadığını görülmektedir. Şemseddin Sami, “Kamus-ı Türkî” adlı sözlüğünde bravo sözünü İtalyancada ‘aferin” karşılığında bir söz olarak göstermektedir (Şemseddin Sami, “Kamus-ı Türkî”, haz. Paşa Yavuzarslan, TDK Yay., Ankara 2015, s.151). Oysa, bana göre sözlük yazarları, kendisinden önceki yazılanların doğruluğuna şüpheyle yaklaşmalı ve emin olmadıkça doğru kabul etmemelidir. Avusturyalı Türkolog Andreas Tietze, “bravo” sözünü İtalyanca menşeli göstererek karşılığında “aferin” yazmaktadır. Ayrıca, köşeli parantez içinde “asıl mânası ‘cesur’; etimolojisi mâlum değil” demektedir (Andreas Tietze, “Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı”, C.I, Simurg Yay., İstanbul 2002, s.384). Pars Tuğlacı (Tuğlacıyan), sözlüğünde bravo sözünü İtalyanca ‘aferin’ karşılığında kullanıldığını belirterek, köşeli parantez içinde “İngilizce Bravo, well done; Fransızca bravo” açıklamasını yapmaktadır (Pars Tuğlacı, “Okyanus Ansiklopedik Sözlük”, Pars Yay., İstanbul 1971, s.358). Hasan Eren ile İsmet Zeki Eyuboğlu, etimolojik sözlüklerinde bravo sözüne yer vermemişlerdir. İlhan Ayverdi, bravo sözünü “(İtal. Bravo) Âferin, yaşa anlamında takdir sözü” şeklinde açıklamaktadır (İlhan Ayverdi, “Misalli Büyük Türkçe Sözlük”, Kubbealtı, İstanbul 2010, s.167). Sevan Nişanyan, bir web adresinde (etimolojiturkce.com/ kelime/ bravo), bravo sözünü İtalyanca kökenli olarak belirtmekte ve Ahmet Vefik Paşa’nın “Lehce-i Osmanî” sözlüğünü kaynak göstermektedir. Ancak, bu web adresinde Ahmet Vefik Paşa’nın sözlüğü sehven olsa gerek “Lugat-ı Osmanî” diye kaydedilmiştir. Nişanyan, bir diğer web adresinde (nisanyansozluk.com/?k=bravo) Ahmet Vefik Paşa’nın sözlüğünün adını düzeltip “Lehce-i Osmani” şeklinde aktararak, buradaki bravo sözünün İtalyanca kökenine atıfta bulunmaktadır. Nişanyan, bu ikinci web adresinde bravo sözünü “˷Fr. Bravo (müzikte ve sahne sanatlarında) alkış sözü, aferin ˷İt bravo 1. Cesur, gözüpek, 2. alkış sözü. Not. Karş. Fr/İng brave ‘cesur’” şeklinde açıklamaktadır.

       Fransızcaya baktığımızda brave ile bravo sözlerinin ayrı karşılıkları oldukları gerçeğidir. Fransızca brave (brav), 1. ‘yiğit, yürekli’.  2. ‘İyi, namuslu’; bravo, 1.’Bravo, aferin, yaşa, alkış’. 2.Bravo, yaşa!’ karşılıklarını görmekteyiz. Fransızcada braver, ‘meydan okumak, hiçe saymak’ diye bilinmektedir. Aynı dilde bravoure, ‘yiğitlik, yüreklilik’ olarak bilinmektedir. İngilizceye baktığımızda brave (breyv), ‘cesur, yiğit’, bravo (bra:’vou) ise ‘aferin! Bravo!’ diye bilinmek tedir. İspanyolca bravo/a da ‘cesur’ karşılığındadır. O halde Türkçede de kullanılan bravo sözünün Batı Dillerinin bir kısmında yer alan brave (=yiğit, cesur) sözcüğü ile ilişkili olamaz. Olamadığı için de bu sözün İtalyancadan kaynaklanmış olduğundan emin değilim. Muallim Naci, bravo sözünü İtalyanca göstererek ‘Aferin! Aşk olsun! Ekseriye makâm-ı istihzâda kullanılır” demektedir (Muallim Naci, “Lügat-i Nâcî”, haz. Ahmet Kartal, TDK Yay., Ankara 2009, s.73). Yunancadaki bravo (bravo) sözünün sonradan bu dile geçtiği görüşündeyim. Aynı şekilde Farsçadaki bravo sözünün bu dile ne zaman geçtiği sarih değildir. Bedros Keresteciyan da bravo sözünün İtalyanca kökenine işaret etmektedir (Bedros Kerestedjian, “Matériaux pour un dictionnaire étymologique de la langue Turque”, Amsterdam 1971, s.127).

   Bravo sözüyle ilgili olarak bir de Slav Dillerine bakalım.  Bu dillerde ‘doğru, sağ’ karşılığında yaygın olarak pravo sözü kullanılmaktadır. Rusça, Hırvatça, Makedonca ve Ukrayna Dilinde pravo; Belarusça prava, Slovence prav; Çekçe ve Slovakça doprava şeklinde ifade ediliyor. Bir kimse, sorulan soruya doğru cevap veriyorsa, bu dillerde pravo (=doğru) denilmektedir. Yine aynı dillerde ‘doğru’ ile ‘gerçek’ aynı ya da aynı kökten türeyen sözlerle dile getirilmektedir. Bu bağlamda, ‘gerçek’ karşılığında Rusça pravda; Hırvatça, Sırpça ve Slovence pravi; Lehçe prawdziwy sözleri kullanılmaktadır. Aynı açıdan Kürtçede de pravo sözü Slav Dillerinde olduğu şekliyle, Türkçede ise bir olasılıkla p/b dönüşü nedeniyle bravo şeklinde telaffuz edilmektedir. Osmanlı döneminde saray çevresinde bu sözün pırava ve pravo şeklinde kullanıldığına dair edebi metinlerle karşılaşmaktayız. Sivas’ın Gemerek ilçesi ve Kayseri’nin Sarıoğlan ilçesinin Karaözü mahallesi dolaylarında bravo yerine bırava; Ordu’nun Ünye ilçesi yöresinde ise pırava denilmektedir. Bkz. Dobra.