Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages

 

 

 

 

 

 

 

 

Çember

24 Nisan 2020

     Daire. Kasnak. Daire şekline getirilmiş çeşitli boylardaki metalik halka veya kuşak. Fıçı, sandık ve denk gibi şeylerin dağılmaması için çevresine geçirilen genellikle ince metalikten kuşak. Bir zamanlar çocukların değnekle vurarak çevirdikleri ve arkasından koşturdukları daire şeklindeki metalik oyuncak. Kadın baş örtüsü olarak bilinen yazma veya yemeniye de çember deniliyordu. Halk şarkısındaki “çemberimde gül oya” sözü bu açıdan örneklenebilir. Basketbolda içine topun atıldığı ağlı demir halka da çember olarak belirtiliyor. Ayrıca, Türkçede çember sakallı, çember kayık, çemberlemek, çembere düşmek, çember çevirmek, çembere almak (=kuşatmak), çemberi yarmak (=kuşatmayı kırmak) deyimleri kullanılmaktadır.

     Farsça çember (=daire, kuşak) sözünden alınmadır. Farsça çember, Pehlevice çambar (=baş-fileto) sözünden gelmektedir. Eski Yunancadaki kampto (=bükme) ve kampulos sözleriyle bağlantılıdır. Daha doğrusu, Pehlevicedeki çamb kökü Eski Yunancadaki kamp köküyle aynı kökene dayanmaktadır. Aslında Eski Yunancadaki kamp sözcüğünün Kürtçe gep ve İngilizce gap (gep) olarak bilinen ‘ağız boşluğu, yanak, avurd’ karşılığındaki sözlerle ilişkili olabilir. Bu bağlamda, Eski Yunancada kampé (=kavis), kámpto (=eğmek, bükmek, kıvırmak) ve kampúlos (kıvrık, kavisli) sözleri bulunuyordu. Eski İrani Dillerdeki çapa ile Eski Yunanca kámpto da birbiriyle bağlantılı görünmektedir. Türkçedeki ‘kemçik ağızlı’ deyimindeki kem kökü ‘bükük, eğik’ olmayı ifade etmektedir. Bu Türkçe deyimdeki kem sözcüğünün aslı ‘çem‘dir. İrani Dillerdeki çember kelimesindeki çemb kökünden gelmektedir. Türkçedeki çemçük (=kısa saplı tahta kaşık), Kürtçedeki çemçik (=derin kepçe) sözüyle bağlantılıdır. Ancak, çemb kelimesinin sonundaki b harfi Türkçe ve Kürtçedeki kimi kelimelerde düşmüş şekliyle telaffuz edilmiştir. Yunanca kampé (=büklüm, dönüş, kıvrım, viraj, eğrilik) sözü Eski İran Dillerindeki çamb köküyle bağlantılıdır. ‘Çan’ karşılığında Yunanca kampana kelimesi kullanılmaktadır. Nedeni de ‘çan’ın daire şeklinde oluşudur.

     Kazakça şenber, Özbekçe ve Uygurcada çember sözleri aynı karşılıkta telaffuz edilmektedir. Kürtçe çember (=çember), çemçik (=derin kepçe), çembil (=kulp), çemik (=halka, çubuk) ve çemin (=bükülmek, eğilmek) sözleri kullanılmaktadır. Farsçada çember-baz (=çemberle oynayan) sözünün yanı sıra çeng (=eğri), çenbere (=çenber şeklinde, halka), çenber (=halka, çember), çemçe (=kepçe) kelimelerini belirlemekteyiz. Farsça ‘eğilmek’ karşılığındaki çemiden veya hemiden fiillerine yol açan çem, çam veya hem kökleri bilinmektedir.