Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages

 

 

 

 

 

 

 

 

Çemiş

25 Nisan 2020

      Kuru, sıska, zayıf. Mecazen verimsiz. Kimi argo sözlüklere içeriksel açıdan yanlış aktarılmıştır. Kentlerdeki hayat tarzına yabancı olan şeklinde bir yorum yapılmıştır. Hasan Eren ise, menfi ifadelerin dozunu arttırarak ‘görgüsüz’ karşılığında çemiş sözünün “Çemişgezekli biçiminden geldiği anlaşılıyor” diyerek, çemiş sözüyle hiçbir ilgisi olmayan bir belirlemede bulunmaktadır (TDES/s.84). Halbuki, farklı yörelerde çemiş, çemiç, çemit, çamiç ve benzeri şekillerde telaffuz edildiği görülmektedir. Bu farklı telafuzlar ‘kuru üzüm’, ‘kuru dut’, ‘dalında kurumuş meyve’ ve ‘leblebi’ karşılıklarında kullanılmıştır. İzmir’in Bornova ilçesinden derlenmiş olan çamıç sözü ‘küçük tipli (kimse)’ karşılığında ifade edilmiş. Çamıç sözü, İzmir’in Bornova ve Artvin’in Ardanuç ilçelerinde ‘dut kurusu’nu belirtmiştir. Birçok yörede ise ‘huysuz hayvan’ı ifade etmek için çamış, çamiş veya çamuş sözleri dile getirilmiş. Artvin’in Yusufeli ilçesinde ‘dalında kurumaya başlamış meyve’ye çamiç denilmektedir. Tunceli’nin Çemişgezek ilçesinde ‘kuru üzüm’ü belirten çemin sözü kullanılıyor. Eğin, Elazığ ve Malatya havalisinde ‘kuru üzüm’, çemiş sözüyle ifade edilmiş.

     Çemiş ve yukarıda aktardığım çemiş benzeri sözlerin Ermenice çamiç (=kuru üzüm) sözünden alınmış olduğu anlaşılmaktadır. Çemiş, çamiç, çamıç, çamış ve benzeri sözlerin bir zamanlar Ermeni ahalinin yoğun olarak yaşadığı yörelerde kullanılmış olduğu da gözden ırak tutulamaz. Çemiş sözü, mecazen ‘gelişmemiş’, ‘zayıf kalmış’, ‘verimsiz’, ‘ince ve sıska’ insanlar ve diğer bir kısım canlılar için de dile getirilmiştir.

     Ailesi XIX. yüzyılda Elazığ yöresinden Adana’ya giden ünlü romancı Orhan Kemal, “Sokakların Çocuğu” adlı romanında “çemiş” sözünü, bir işin yapabilirliği veya verimliliği açısından kullanmıştır. Bu nedenle, işe uygun mu yoksa çemiş (=toy, işi yapamaz bünyeye sahip) mi demek istemiştir. Orhan Kemal, Elazığ ve mücavir illerde telaffuz edilen çemiş ve çemiş varyantı sözlerin ne demek olduğunu bilen bir edebiyatçıdır. Aksi yönde yapılan yorumların maksadını aşan kişisel yorumlamalar olduğu anlaşılmaktadır.