Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content

 

 

 

 

 

 

 

 

Çıkrık

23 Eylül 2020 

     Kuyudan kovayla su çekmeyi sağlayan ve elle çevrilen çark. İplik sarma ve bükme işlerinde kullanılan, el veya ayakla çevrilen düzenek. Çeşitli işlerin yapılmasına yarayan silindir şekilli ve dişli aygıt. Sanskritçe çakram (=çark, tekerlek, çember), çakraka (=çarka benzer, silindirik), çakragati (=çarkın dönmesi, devir), çakravat (=çark veya tekerlek gibi), çakrapādah (=tekerlekli araç, tekerlek ayaklı), çakrapāni (=eliyle çark çeviren) gibi sözlerin kullanıldığı görülmektedir. Çıkrık kelimesinin Sanskritçe çakraka (=çarka benzer, silindirik) sözünden intikal ettiği anlaşılmaktadır. Avesta čaḥra (=tekerlek) kelimesi Pehlevice ve Partçada čark, Kürtçede çerḥ, Alanların dilinde (Ossetçe) çalḥ, Afgancada çarḥ, Beluççada çark şekliyle yer almaktadır. Aryen Dillerden Türkçeye de intikal ederek çark olarak dile getirilmiştir. Çağdaş Farsça çehre (=çıkrık, iplik çıkrığı) sözü de aynı kökten gelmektedir. Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğündeki çıgrı sözü “çıkrık; değirmen, çark, dolap gibi şeylerin çıkrığı; ip çıkrığı ve her türlü makara; değre, felek” karşılığındadır.

     Eski Uygurca çaḳır (=tekerlek, çark) sözünün Sanskritçe çaḳra (=çark, çıkrık, tekerlek) kelimesinden aktarıldığı anlaşılıyor. Eski Uygurcada çıḳratmak (=gıcırdatmak) ve çıḳramak (=gıcırdamak) sözleri de biliniyordu. Türkçede yer eden çıkrık sözcüğünün Antalya, Aydın, Kayseri, Giresun, Malatya ve Erzurum dolaylarında çığrık (=ip bükme ve sarma aygıtı) şekliyle telaffuz edildiği belirlen mektedir. Kürtçede aynı karşılıkta cırık veya çırık şekli ifade ediliyor. Ermenicede çaḥarak (=çıkrık, kasnak, makara) sözü de Sanskritçe ve Avestacadaki benzer sözlerle bağlantılıdır. Erzurum yöresine ait olan ve Güngör Oflaz’dan Nureddin Dadaloğlu’nun derlediği, Zühre Varışlı’nın sesinden dinlediğim bir türküdeki nakaratta “Çığrık benim tel benim/ Kâhyam mıdır el benim” sözleri yer almaktadır.