Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content

 

 

 

 

 

 

 

 

Hırsız

2 Mart 2020

     Başkalarının malını, değerli eşyalarını ve parasını çalan kimse. Hırsız sözünün Arapça hayr (=iyi iş) sözüne istinaden hayr-sız ifadesinden dönüştüğü iddiası ya da varsayımı gerçekçi görünmüyor. Bu iddia Şemseddin Sami’nin “Kamus-ı Turkî”sinde de yer almaktadır. Sami, hırsız maddesindeki açıklamalarında -parantez içinde- “Belki ‘hayırsız’dan muharref” demektedir. Belli ki, o da emin değil ve bu nedenle “Belki” sözünü kullanmaktadır. Ahmet Vefik Paşa, “Lehçe-i Osmanî”sinde hırsız için “Hırlı zıddı”yani “hırı olmayan” demektedir. Bu açıklama da akla yatkın görünmemektedir. Çünkü, bir insanın hayırsız olması, yani başkalarına yararının olmayışı ayrı, insanlardan zorla bir şeyler çalmak ayrı tutum ve eylemlerdir. Aslında dünya dillerinde hırsız ve benzeri sözler bulunmamaktadır. Öyleyse, Türkçede telaffuz edilen hırsız kelimesi nereden kaynaklandı?

     Başta Azerice olmak üzere Türkçeye yakın dillerde de hırsız kelimesi kullanılmamaktadır. Onun yerine Azerice oğru, Özbekçe ve Uygurca oğri, Türkmence oğrı, Kazakça ur, Başkırtça bur, Kırgızca ūru; Tatarca uğrı, karak ve bur; Arapça harami, İbranice ganáv, Hintçe ve Urduca ċor, Ermenice goğ, Tacikçe duzd şeklinde bilinmektedir. Macarcada betörök ‘hırsızlar’ demektir. Kürtçe dız ve dızek sözleri ‘hırsız’ karşılığındadır. 

     Orta Çağda Türkçede ır ve ırra ‘utanma’ bildiriyordu. Kaşgarlı Mahmud da bu sözlere değinmiştir. Buna rağmen o döneme ait kaynaklarda ırsız sözü görülmemektedir. A. Von Gabain, ır (=şarkı) ve ırra (=kaçmak) sözlerini farklı karşılıklarıyla belirtmektedir. Hırsız sözüyle Kırgız adı arasında münasebet kuranlar da bulunmaktadır. Bunlara göre, hırsız sözü, hırsızlık yapan Kırgız adından dönüşmüş olabilir. “Orhon Yazıtları”nda Göktürk hükümdarı Bilge Kağan, “Kırgız halkını uykuda iken bastım” demektedir. Göktürkler, başta Oğuz boyları olmak üzere birçok yakın komşularına karşı amansız bir yok etme faaliyetleri içinde olmuşlardır. “Orhon Yazıtları” bu yok etme ve “acımasız’ uygulamaların açıklamalarıyla doludur.