Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages

 

 

 

 

 

 

 

 

Hırsız

2 Mart 2020

     Başkalarının malını, değerli eşyalarını ve parasını çalan kimse. Hırsız sözünün Arapça hayr (=iyi iş) sözüne istinaden hayr-sız ifadesinden dönüştüğü iddiası ya da varsayımı gerçekçi görünmüyor. Bu iddia Şemseddin Sami’nin “Kamus-ı Turkî”sinde de yer almaktadır. Sami, hırsız maddesindeki açıklamalarında -parantez içinde- “Belki ‘hayırsız’dan muharref” demektedir. Belli ki, o da emin değil ve bu nedenle “Belki” sözünü kullanmaktadır. Ahmet Vefik Paşa, “Lehçe-i Osmanî”sinde hırsız için “Hırlı zıddı”yani “hırı olmayan” demektedir. Bu açıklama da akla yatkın görünmemektedir. Çünkü, bir insanın hayırsız olması, yani başkalarına yararının olmayışı ayrı, insanlardan zorla bir şeyler çalmak ayrı tutum ve eylemlerdir. Aslında dünya dillerinde hırsız ve benzeri sözler bulunmamaktadır. Öyleyse, Türkçede telaffuz edilen hırsız kelimesi nereden kaynaklandı?

     Başta Azerice olmak üzere Türkçeye yakın dillerde de hırsız kelimesi kullanılmamaktadır. Onun yerine Azerice oğru, Özbekçe ve Uygurca oğri, Türkmence oğrı, Kazakça ur, Başkırtça bur, Kırgızca ūru; Tatarca uğrı, karak ve bur; Arapça harami, İbranice ganáv, Hintçe ve Urduca ċor, Ermenice goğ, Tacikçe duzd şeklinde bilinmektedir. Macarca betörök (=hırsızlar) sözüyle Türk adı arasında bir bağlantının olması olasıdır. Kürtçe dız ve dızek sözleri ‘hırsız’ karşılığındadır. Görüldüğü üzere, hırsız ya da ona benzer sözlerle  karşılaşılmamaktadır.

     Orta Çağda Türkçede ır ve ırra ‘utanma’ bildiriyordu. Kaşgarlı Mahmud da bu sözlere değinmiştir. Buna rağmen o döneme ait kaynaklarda ırsız sözü görülmemektedir. A. Von Gabain, ır (=şarkı) ve ırra (=kaçmak) sözlerini farklı karşılıklarıyla belirtmektedir. Öyleyse, hırsız sözünün Kırgız adıyla ilişkili olması mümkündür. Bir zamanlar – genelleme yapmasak bile – büyük ölçekte bu tür faaliyetler içinde bulunduklarına ilişkin bilgilerle karşılaşmaktayız. Böyle olunca hırsız sözü, hırsızlık yapan Kırgız adından dönüşmüş olduğu var sayılmaktadır. Yıllar öncesindeki bir haberi bugün gibi hatırlıyorum. Almanya’da yayımlanan Bild Zeitung gazetesinin haberine göre, Kırgızistan Ticaret Bakanı Kirsiem Bajasitov Almanya’da bir mağazadan polo marka gömlek çalarken yakalanmıştı. Adı geçen gazeteden haberi aktaran Cumhuriyet gazetesi/16 Aralık 1991. Ayrıca, 29 Haziran 2019 tarihli gazetelere göre, Kırgız asıllı bir şahsın (adı bende saklı kalsın) Antalya’da çaldığı eşyalarla yakalanışının haberi veriliyordu.

    “Orhon Yazıtları”nda Göktürk kağanı Bilge Kağan, “Kırgız halkını uykuda iken bastım” demektedir. Göktürkler, birçok soydaş oldukları kavimlere karşı amansız bir yok etme faaliyetleri içinde olmuşlardır. “Orhon Yazıtları” bu yok etme ve “savaş ahlakı”na aykırı uygulamaların açıklamalarıyla doludur.