Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content

 

 

 

 

 

 

 

 

Kumpas

26 Şubat 2021

     Pergel; tertip, tezgâh. Yayıncılık alanında ofset baskıya geçmeden entertip basım işlemlerinde satır dizicilerin harfleri satır haline getirirken aralarına yerleştirdikleri ayarlanabilir demirden yuva. Deniz haritalarında mesafe ölçmeye yarayan pergel. Bir kısım makine parçalarıyla tel ve mil gibi metallerin boyutlarını ölçen alet. Mecazen entrika ve komplo hazırlama, birilerinin aleyhine fesat tertip etme diye anlaşılıyor. Fransızca compas (=pergel, gemi pusulası) sözünden alıntıdır. Fransızca compassé (=ölçülü, düzenli) sözü de aynı kökten türetilmiştir. İtalyanca compasso (=pergel) da Fransızca altı çizili sözlerle ortak kökene dayalıdır.

     Kumpas sözü Latince compēs (=[ayaklar için] köstek, bukağı, pranga) kelimesinden başta Batı Dilleri olmak üzere birçok dünya diline intikal etmiştir. Latince compes kelimesinin Latince cōmō (=birleştirmek, düzenlemek, tertip etmek) ve passus (=adım, bir adımlık mesafe, kısa ara) sözcüklerinden oluştuğu görüşündeyim. Çünkü harfler satır ve baskı sayfası için kumpas denilen ve adeta harf dökümlerinin prangası rolünde olan kumpasa sıkıştırılmaktadır. Bu nedenle olsa gerek kelimesinin kökeni Latince compēs (=köstek, pranga, bukağı) sözünden gelmiş olmalıdır.

     İspanyolca ve Katalanca compás, Korsikaca kumpassu, Almanca Kompass, Rusça, Bulgarca, Sırpça kompas, İsveççe kompass, Gürcüce kompasi, Ermenice koġmnac’uyc, Romence compas sözleri ‘pusula, pergel, kumpas’ karşılığında ifade edilmektedir. Türkçede kumpas kurmak deyimi ‘gizli bir tertip düzenlemek’ olarak dile getiriliyor. Kürtçe guncan, ‘tertip, kumpas’ karşılığında kullanılan bir sözdür. Güney yarımkürede on dört yıldızdan oluşan küçük bir takımyıldızına da kumpas deniliyor.