Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Etimolojik Açıdan
Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages

 

 

 

 

 

 

 

 

Ütü

25 Aralık 2019

     Buruşan giysileri düzeltmeye yarayan demir araç. Ütü, İÖ.’ki devirlerde ilk kez Çinliler tarafından kullanıldığı nakledilmektedir. O zamanlar Çin ütüleri demir çubuklar şeklindeydi. Isıtılan demir çubuklar giysiler üzerinde gezdirilerek, düzeltmeler yapılıyordu. Kudret Emiroğlu’nun aktardığına göre, “bilinen en eski, odun kömürü yakılan tava biçimindeki ütü Çin’de bulunmuştur ve İÖ. 3.yüzyıla aittir” (K. Emiroğlu, “Gündelik Hayatımızın Tarihi”,T.İş Bank. Kültür Yay., Ankara 2012, s.166). Çubuk ütüler, Yunanlılar ve Romalılarca da kullanıldı. Demir döküm ütülerin içine birçok zaman kızgın tuğlalar bırakılıyordu. XIX. yüzyılın sonlarına doğru elektrikli ütüler üretildi. Buna karşın, Anadolu’da 1960’lı yıllara dek içine ateş konulan demir döküm ütüler kullanılıyordu. Hasan Eren’in aktardığına göre, ünlü Rus Sinoloğu Peter A. Boodberg (1903-1972), ütü sözünün Çinceden alındığını öne sürmüştür. Çince ütüğ (=ütü) sözünün çok öncelere ait bir söz olduğu kimi kaynaklarca nakledilmektedir. Farsçada kullanılan od (=ateş) sözü bununla ilişkili olabilir. Bu sözün Farsça üzerinden Türkçe konuşan halklara intikal etmiş olduğu sanılmaktadır. Uygurca, Türkmence ve Kırgızca ütük; Kazakça ötek, Başkırtça ve Tatarca ütik, Azerice ütü, Rusça utüg sözleri ‘ütü’ karşılığındadır. Balkan Dillerinde de utiya ya da yutiya şeklinde telaffuz edilmektedir.

     Orta Çağda İran Dillerindeki Odman şekli, ‘ateş sahibi’ karşılığında ifade edilmiş olmalıdır. Odman (>Otman) adının Zerdüştiliğe özgü bir şahıs adı olduğunu sanıyorum. Od kökü ‘ateş’ olarak bilinmektedir. Odun sözü de bununla bağlantılıdır. Ateş sözündeki at ön harfleri ile Deylemilerdeki ‘ateş’i belirten adar ya da adır sözlerindeki ad ön harfleri de ateşi ifade etmektedir. Bu bağlamda, Yukarı Fırat bölgesindeki Kürtçede ‘ütü’ karşılığında oti, öti, üti gibi sözlerin kullanıldığına tanık olmaktayız.

     Kaşgarlı Mahmud, ütük (=ütü) sözünün yanı sıra ütrük (=ütücü), üti (=ütülemek) ve üt (=yakmak, ütmek) sözlerini de belirtmektedir. Kimileri Kaşgarlı’nın yazdığı üt ve üti sözlerini sadece ‘kıl yakmak’ şeklinde anlayabilirler; oysa, o zamanlar daha çok kıldan yapılma elbiseler giyildiğinden bu şekilde örneklenmiştir. Bu sözler, genel olarak ‘yakmak’ ya da ‘ütülemek’ olarak algılanmalıdır.