15 Kasım 2020
Gülgillerden çiçekleri iri ve pembe, yapraklarının altı tüylü, yaygın olarak İran’ın kuzeybatısında ve Ege Bölgesi’nde yetişen bir ağaç ve onun meyvesi. Kışın sert iklimine direnç gösteren bir meyve ağacıdır. Arapların sefercel dediği ayvanın ekmek, gevrek, şeker, limon ve Çin ayvası çeşitlerinden söz edilir. Şemseddin Sami’nin Çin ayvası dediği aslında Cydonia Japonica yani Japon ayvasıdır. Ayvalık ilçesinin önceki adı Kidōnia idi. Yunanca kidōni (=ayva) sözüne dayanıyordu. Ayvanın bilimsel adı Cydonia vulgaris’tir. Ayva adının hayva ve heyva şekilleri de görülmekteddir. Bu bağlamda Azericede heyva deniliyor. Azerice heyva‘nın Kürtçe heyv (=ay) sözüne dayandığı savı belirsizdir. Türklerde ‘sarı ay’ ve Kürtlerde ‘heyva zer’ veya ‘hiva zer’ söylemi aynı karşılıktadır. Ayva meyvesinin sarı rengi ayın rengiyle ilişkilendirilmiş olmalıdır. Kars, Iğdır ile Van yörelerinde ‘ayva’ya heyva deniliyor. Buna karşılık, Ordu, Erzurum, Kırşehir, Osmaniye, Artvin, Diyarbakır, Yozgat, Sivas, Erzincan, Kocaeli, Zonguldak, Hatay ve Antalya dolaylarında ‘ayva’ karşılığında hayva sözü kullanılıyor. Doerfer’e göre hayva sözündeki h harfi ikincil değil birincil bir ses olarak görülmelidir. Bu sava katılmıyorum. Çingeneler de ‘ayva’yı hayva biçimiyle ifade ediyorlar. Ayrıca kimi yörelerde eyva şekliyle de karşılaşılmaktadır. Türkçe ayva meyvesine Macarlar ve Boşnaklar dunya diyor. Kıpçaklar ‘ayva’ ya kürt demişler.
Genel kanıya göre Türkçedeki ‘ayva’ adı Farsça ābîa şeklinden evrilmiştir. Eski Farsça, Orta Farsça ve Yeni Farsça sözlüklerde ābîa veya bîa şekliyle karşılaşılıyor. Mütercim Asım Efendi, âbî şeklinden söz ederek “Ayva ismidir ki maruf meyvedir, bihi dahi derler” açıklamasını yapmaktadır. Kaşgarlı Mahmud, sözlüğünde awya şeklini belirterek: “açığ awya tışığ kamattı” cümlesini aktarıyor. Belli ki, ekşi ayvanın dişi kamaştırdığından söz ediyor. Farsça behi (=ayva) sözü Tacikçe ve Urducada bihi şekliyle biliniyor. Özbekler behi kelimesiyle ‘ayva’yı ifade ediyorlar. Anadolu’da Zaza diye nitelendirilen Deylemliler ‘ayva’ya bey, Kırgızlar bey elma veya ayva, Türkmenler ise beyi demeyi tercih etmişler. Kürtçede heyva şeklinin yanı sıra Yukarı Fırat Bölgesi Kürtçesinde biyok şekli yaygındır. Biyok sözünün İrani Dillerdeki bi köküyle ilişkili olduğu açıktır. Bununla birlikte, ayva meyvesinin ‘sarı ay’a benzetilmesi sonucu heyva adının ‘ay’ karşılığındaki Kürtçe heyv kelimesiyle bağlantılı olduğunu sanıyorum. İran kültürlerinin etkisiyle Kazan coğrafyasında ‘ayva’ya ebi deniliyor. Karakalpakçada behi (=ayva) sözü görülüyor. Ruslar pigva (=ayva) sözünün yanı sıra yaygın olarak ayva kelimesini de telaffuz ediyorlar.
Farsça ābîa (=ayva) adı aynı dildeki āb (=su) sözcüğünden kaynaklanmıştır. Ayva çok su isteyen bir meyve ağacı olması nedeniyle Farsça ābî (=sulak, sulu, suya ilişkin) sözcüğü biliniyor. Bu bağlamda aynı dildeki ābîa (=ayva) sözcüğü ifade edilmiştir. İran’a mücavir bir kısım dillerde görülen heyva, hayva ve ayva şekilleri Farsça ābîa‘dan dönüşmüştür. Kürtçede bilinen biyok (=ayva) sözcüğü aynı karşılıktaki Farsça ābîa ve bîa (=ayva) ile aynı köktendir. Osetçeye de bia (=ayva) şekliyle yerleşmiştir.