24 Kasım 2020
İç alt giysi. Orta Çağ Türkçesindeki ton (=giysi) sözcüğüyle bağlantılıdır. Orhon Yazıtları’nda ve Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünde ton (=elbise) şekli yazılıdır. Bu sözcük Sakaca da denilen İskitçe thauna (=elbise) sözünden alınmıştır. Aynı görüşü savunan Alman Türkolog ve Sinolog dil bilimci Annemarie von Gabain (1901-1993) Türkçedeki don sözünün İskitçe/Sakaca thauna’dan alındığını aktarmıştır. İngiliz Türkolog Gerard Clauson (1890-1974) da Türkçedeki don sözcüğünü Sakaca/İskitçe “tauna” kelimesine bağlamaktadır. Birçok dil bilimci de aynı görüştedir. Bir Aryan topluluk sayılan İskitlerin thauna (=elbise, kürk) sözcüğünü İlk Çağ’dan itibaren kullandıkları belirlenmiştir. Thauna sözcüğü zamanla tona, ton ve en nihayetinde don (=iç alt giysi) şekliyle Türkçede yer almıştır. Bununla birlikte don sözcüğü önceleri Türkçede ‘elbise, giysi’ karşılığında dile getiriliyordu: “Türlü donlar giymiş gülden naziktir/ Bülbül cevreyleme güle yazıktır” (Pir Sultan Abdal). Hacı Bekdaş-i Veli’nin güvercin donunda Küçük Asya’ya geldiği söylencesinde, don sözü ‘kılık, şekil, görünüm) karşılığıyla dile getirilmiştir.
Romalı kadın ve erkeklerin bir giysi çeşidi Latince tunica’dır. Gençlik yıllarımda kadınların revaçta olan giysisi tunik sözü de bu kökten gelmektedir. Latince tunicātus (=tunik giyen) ve tunicula (=küçük tunik) sözleri de biliniyordu. Fransızca tunique (tunik) sözünden Türkçeye geçen tunik kelimesi Almancada tunika biçimiyle telaffuz ediliyor. Bugün Türkçeye yakın olan Asya’nın bir kısım dillerinde ‘giysi veya iç giysi’ karşılığında don sözcüğü bulunmamaktadır. Bu dillerde yaygın olarak Rusça trusı (=don) sözcüğü yer almaktadır. Orhon Yazıtları’nda tonlug (=elbiseli, giysili) ve tonsuz (=elbisesiz, giysisiz, çıplak) sözleri yer almış. Don sözcüğü coğrafyamızın çeşitli yörelerinde ‘şalvar’, ‘pantolon’, ‘kıyafet’, ‘çamaşır’ ve benzer karşılıklarda ifade edilmektedir. XIII. yy. ile XIX yy. arasında yaşayan divan şairlerinin şiirlerinde don sözü ton şeklinde yer almaktadır. Tursun>Dursun, temir>demir, tamga>damga evrilmelerinde olduğu üzere ton kelimesi don şekline dönüşmüştür. Türkçede kullanılan donlu, donsuz, don gömlek, donama, donanmak, donatmak, donanım, donatı, donatım ve benzeri sözler don sözcüğünden türetilmiştir.